بیماری منیِر

بیماری منیِر یکی از بیماریهای گوش داخلی است که سبب حملات سرگیجه و کاهش شنوایی می شود. علت این بیماری بدرستی شناخته نشده است اما تجمع مایع در فضای گوش داخلی سبب بروز این حالت می شود. گوش داخلی شامل بخش شنوایی بنام حلزون و بخش تعادلی بنام وستیول یا دهلیز است. پایانه های عصبی که تعادل را حس می کند در وستیبول و پایانه های عصبی که شنوایی را برقرار می کند در حلزون قرار دارند. در داخل حلزون و وستیبول مایع وجود دارد. در این بیماری مقدار این مایع بیشتر از حد طبیعی می شود.  در برخی افراد عفونت های ویروسی، میگرن، و برخی زمینه ژنتیکی زمینه ساز این بیماری است. ولی در اکثر موارد علت بیماری معلوم نیست.

                                

سن شروع این بیماری معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ سال است ولی در هر سنی احتمال بروز وجود دارد. 

نشانه بارز بیماری حملات دوره ای سرگیجه و کاهش شنوایی همراه با وزوز و احساس پری گوش است. حملات سرگیجه همراه با تهوع و استفراغ ممکن است بیست دقیقه و گاه تا یک روز کامل طول بکشد. کاهش شنوایی و وزوز گوش ممکن است در یک گوش و یا دو طرفه باشد. در اوایل بعد از هر حمله شنوایی بهبودی می یابد ولی کم کم اختلال شنوایی و وزوز گوش باقی می ماند و آسیب دایمی شنوایی پدید می آید که عارضه اصلی بیماری است.

رژیم غذایی کم نمک، اجتناب از غذاهای نمک سود شده، الکل، سیگار، چایی و قهوه که از عوامل تشدید کننده بیماری هستند، در پیشگیری از حمله مؤثر است.

درمان بیماری شامل درمان دارویی مثل بتاهیستین (بتاسرک) و داروهای مدر و درمان جراحی است. درمان جراحی سبب فروکش سرگیجه می شود ولی شنوایی ممکن آسیب ببیند. 

 

نشانگان گیلان باره

سندرم گیلان باره یک بیماری حاد التهاب اعصاب محیطی است که سبب ضعف پیشرونده دست و پا می شود.

 

در این بیماری اعصاب محیطی یعنی رشته اعصاب حسی و حرکتی که در دست و پا و صورت و تنه قرار دارند دچار التهاب می شوند. در نتیجه این التهاب بیمار ظرف چند روز تا چند هفته دچار ضعف پیشرونده عضلات اندامها و صورت و عضلات تنفسی می شود. در موارد خفیف بیمار فقط دچار ضعف مختصر در دست و پا و احساس کرختی و گزگز در دست وپا می شود. در موارد شدید بیمار دچار مشکل راه رفتن و حرکت پاها و همینطور مشکل در انجام کارهای دستی می شود. در موارد شدید تر ممکن است ضعف در عضلات قفسه سینه سبب مشکلات تنفسی شود. در نیمی از بیماران ضعف عضلات صورت سبب مشکل بستن چشم ها و حرکات صورت و مشکل در جویدن می شود. در موارد شدید عضلات دست و پا دچار تحلیل و لاغری می شوند.

در بسیاری از بیماران علاوه بر ضعف، احساس کرختی و گزگز و یا کاهش حس در دست و پا می شوند و گاهی احساس درد و گرفتگی نیز بروز می کند.

 این بیماری معمولا برای یکی دو هفته پیشرفت می کند و سپس متوقف می شود. اگر بیماری بیش از یک ماه سیر پیشرفت و بدتر شدن داشته باشد بیماریهای دیگر مطرح می شود و به ضرر تشخیص سندرم گیلان باره است.

بعد از توقف سیر پیشرفت بیماری بتدریج سیر بهبودی نمایان می شود. میزان و سرعت بهبودی بستگی به شدت آسیب اعصاب و میزان ضعف عضلات دارد. در موارد خفیف ظرف چند هفته تا یکی دو ماه بهبودی حاصل می شود ولی در موارد شدید بهبودی ماهها بطول می انجامد و معمولاً بهبودی کامل نخواهد بود و مقداری ضعف و لاغری عضلات باقی می ماند

علت بیماری، التهاب اعصاب محیطی است که اصطلاحاً به آن نروپاتی می گویند. عفونت ها بویژه عفونت دستگاه گوارشی و تنفسی از عوامل زمینه ساز بروز التهاب اعصاب محیطی هستند. اما در بسیاری از بیماران علت مشخصی را نمی توان پیدا کرد.

برای تشخیص بیماری علاوه بر معاینات عصبی معمولاً از آزمایش نوار عصب و عضله، آزمایش مایع نخاع و آزمایش خون کمک گرفته می شود.

 

بیماران مبتلا به سندرم گیلان باره باید در بیمارستان تحت مراقبت بویژه از نظر عضلات تنفسی و وضعیت قلب و عروق وفشار خون قرار گیرند. در مواردیکه ضعف عضلات تنفسی رخ دهد معمولاً پس از تعبیه لوله تنفسی در نای از دستگاه تنفس مکانیکی کمک گرفته می شود.

برای جلوگیری از پیشرفت بیماری و تسریع روند بهبودی، از تعویض پلاسما (پلاسمافرز) و یا تزریق وریدی ایمونوگلوبین ( IVIG) استفاده می شود. 

فیزیوتراپی و توانبخشی در تسریع بهبودی و اجتناب از تحلیل عضلات و آسیب مفاصل و پیشگیری از زخم بستر نقش اساسی دارد.

سرگیجه خوش خیم وضعیتی

سرگیجه خوش خیم وضعیتی از شایعترین علل سرگیجه وضعیتی است بطوریکه در حدود ۲/۵ درصد مردم به آن مبتلا می شوند. این نوع سرگیجه بدلیل ورود رسوبات کلسیمی به مجاری نیمدایره گوش داخلی ایجاد می شود. 

گوش داخلی که محل گیرنده های عصبی است از دو بخش شنوایی ( بنام حلزون) و تعادلی ( بنام وستیبولار) تشکیل شده است. بخش وستیبولار مسئول حفظ تعادل بدن در حرکت در جهات مختلف مثل چرخیدن است. بخش تعادلی از دو کیسه بنام های اوترکول و ساکول و سه مجرای نیمدایره عمود بر هم تشکیل شده که هر کدام مسئول حس و برقراری تعادل در نوعی از حرکت است. 

در برخی افراد رسوبات کلسیمی در کیسه های اوتریکول و ساکول ایجاد می شود ولی هیچ علامتی ندارد. هر گاه این رسوبات وارد مجاری نیمدایره شود سبب ایجاد حس کاذب حرکت و سرگیجه می شود.

در این حالت سرگیجه با تغییر وضعیت سر بویژه چرخیدن در بستر، نشستن از حالت دراز کش و یا خوابیدن برای چند ثانیه ایجاد و سپس فروکش میکند. گرچه هر حمله سرگیجه ظرف کمتر از یک دقیقه برطرف می شود ولی با هر بار حرکت سر، مجدداً ایجاد می شود. این حالت ممکن است تا چندین هفته ادامه داشته باشد تا رسوبات کلسیمی از مجرا خارج شده و سرگیجه برطرف شود. در موارد شدید همراه با سرگیجه حالت تهوع و استفراغ نیز وجود دارد. این حملات ممکن است بعد از چند ماه یا سال مجدداً تکرار شود. 

علت تشکیل این رسوبات در اکثر موارد  ناشناخته است ولی در برخی موارد ضربه به سر و یا عفونت های گوش و یا التهاب دستگاه تعادلی وستیبولار علت آن می باشد.

این سرگیجه از آن جهت که خطری برای بیمار ایجاد نمی کند خوش خیم نامیده می شود ولی باید از علل مهم سرگیجه بویژه علل مغزی افتراق داده شود که این کار با معاینه و تصویر برداری مغزی مقدور می شود. 

بهترین درمان سرگیجه خوش خیم وضعیتی خارج کردن رسوبات کلسیمی از مجرای نیمدایره مربوطه است که این کار با مانورهای خاصی انجام می شود. اکثر این مانورها باید در درمانگاههای ویژه سرگیجه توسط پزشک انجام شود. ولی یک سری مانورها هم وجود دارد که خود بیمار در منزل می تواند انجام دهد تا سرگیجه برطرف شود.

یکی از راحت ترین این مانورها بنام brandt-daroff است. در این حالت بیمار در کنار تخت می نشیند، ابتدا بر روی شانه راست بسرعت میخوابد و صبر میکند تا سرگیجه برطرف شود. سپس به سرعت به حالت نشسته اول بر میگردد و صبر میکند تا سرگیجه فروکش کند. مجدداً این کار را با خوابیدن بر روی شانه چپ تکرار می کند. این کار را ده تا بیست مرتبه و در سه نوبت در روز تکرار میکند تا سرگیجه کاملاً بر طرف شود. 

 

مانور دیگری که بیمار می تواند خودش در منزل انجام دهد به این صورت است که روی تشک می نشیند و بالشتی را روی تشک در محلی قرار میدهد که موقع دراز کشیدن زیر شانه هایش قرار گیرد و سرش به پایین بیفتد. برای شروع در حالیکه نشسته و حدود ۴۵ درجه به سمت راست نگاه می کند بسرعت دراز میکشد بطوری که سرش از بالشت به عقب افتاده باشد و ۴۵ درجه به سمت راست چرخیده باشد. حدود ۳۰ ثانیه در این حالت می ماند. سپس سرش را ۹۰ درجه به سمت چپ می چرخاند و مجدداً ۳۰ ثانیه صبر می کند. آنگاه مجدداً ۹۰ درجه دیگر به سمت چپ می چرخد بطوریکه روی شانه چپ خوابیده و صورتش به طرف زمین قرار داشته باشد. ۳۰ ثانیه نیز در این حالت می ماند و سپس کنار تخت می نشیند. این مانور را سه بار در روز تکرار می کند.

 

برای اجتناب از تکرار سرگیجه بهتر است از حرکات شدید سر  تا دو روز بعد از بهبودی اجتناب شود. برای این کار می تواند از گردن بند طبی برای محدود کردن حرکات سر استفاده کرد.

عوامل مستعد کننده به سكته ‌مغزي كدامند؟

شايع‌ترين عوامل مستعدكننده به سكته مغزي شامل موارد زیر است:

• فشار خون بالا
• كلسترول بالای خون
• استعمال دخانيات (سیگار)
• ديابت قندي
• پیری
• بيماري های قلبي از جمله بي‌نظمي‌هاي ضربان قلب، نقص ديواره بين دو طرف قلب، بيماري‌هاي دريچه‌اي قلب، دريچه مصنوعي قلب و سكته‌هاي قلبي
• سوء مصرف مواد مثل كوكائين و آمفتامين و هرویین
• اختلالات انعقادي و يا مصرف داروهاي ضد انعقاد

علت سكته مغزي چيست؟

1. مسدود شدن شريان: مسدود شدن شريان شايع‌ترين علت سكته مغزي است. با مسدود شدن شريان خونرساني و در نتيجه رسيدن گلوکز و اكسيژن به سلول‌هاي مغزي مختل شده و سبب مرگ سلولي و سكته مغزی مي‌شود. با افزایش سن و بویژه با بالا بودن طولانی مدت فشارخون و چربی كلسترول خون، بيماري قند و استعمال سيگار بتدریج درون عروق شریانی رسوب ایجاد می شود و سبب تنگی عروق می گردد. حال اگر یک لخته کوچک در همین محل شريانی كه كاملاً باريك شده است تشکیل شود رگ کاملاً مسدود شده و سكته مغزي رخ میدهد.
2. آمبولي: آمبولي به معني حركت لخته يا هر ماده ديگري در شريان است كه مي‌تواند سبب مسدود شدن رگ شود. در اغلب اوقات منشاء این لخته ها از قلب است. بیماریهای قلبی مثل دريچه مصنوعي در قلب، تنگي دريچه ميترال يا آئورت، نارسايي قلبي يا بی نظمي ضربان قلب می توانند سبب توليد لخته در قلب شوند. گاهی اوقات اين لخته‌ها از قلب كنده شده و با حرکت در مسير شريانها سبب انسداد عروقی و سكته شوند. گاهي اوقات هم منشاء اين آمبولي کنده شدن رسوبات تشكيل شده بر روي ديواره عروق بزرگ مثل آئورت يا كاروتيد است. رسوبات كلسترول و كلسيم بر روي ديواره عروق علاوه بر اينكه سبب تنگي عروق مي‌شوند ممكنست كنده شده سبب مسدود كردن عروق كوچكتر داخل مغزي ‌شوند.
3. خونريزي مغزي: خونريزي مغزي اكثراً در اثر پاره شدن شريان‌هاي كوچك داخل مغزي اتفاق مي‌افتد. در اكثر اوقات علت پارگي فشارخون بالاي كنترل نشده است اما گاهي اوقات هم علل دیگري مثل نقص‌هاي مادرزادي عروقي يا نقص در انعقاد خون مطرح است. تجمع خون در داخل مغز سبب فشار روي بافت مغز و آسیب بافت مغزی مي‌شود.
4. خونريزي زير عنكبوتيه: دور تا دور مغز را پرده‌اي پوشانده است كه بنام عنكبوتيه معروف است. گاهي اوقات خونريزي در زير اين پرده اتفاق مي‌افتد و سبب پخش شدن خون در اطراف مغز مي‌شود. خونريزي در اين محل اكثراً بعلت پارگي ديواره رگ در نواحی که بصورت غیر طبیعی متسع شده است و اصطلاحاً آنوریسم گفته می شود این خونریزی معمولا با سردرد بسيار شديد و ناگهاني که بسرعت در تمام سر و گردن پخش مي‌شود و ممكنست با از دست دادن هوشياري همراه شود خود را نمایان می سازد.
5. التهاب رگ(واسکولیت مغزی): يكي از علل غيرمعمول سكته مغزي التهاب رگهاي مغزي است. این حالت اكثراً بدنبال بيماري‌هاي واسکولیتی منتشر بدن مثل بيماري لوپوس ويا بهجت اتفاق مي‌افتد اما گاهی اوقات هم فقط عروق مغزی را به تنهایی گرفتار می کند. از آنجاییکه عروق مختلف مغز ممکنست بصورت همزمان یا بدنبال هم گرفتار شود بیمار دچار نقص های متعدد عصبی می شود.
6. سردرد ميگرني: از علل نادر سكته مغزي بویژه در سنين جواني و ميانسالي سردردهاي ميگرني است. در ميگرن عروق داخل مغزي دچار انقباض مي‌شود. گاهي اوقات اين انقباض آنقدر شديد است که خونرساني به يك منطقه از مغز ممكنست دچار اختلال شود. در اكثر موارد علائمي كه ايجاد مي کند بصورت تاري ديد، جرقه جلوي چشم و يا تشکیل لكه ي سياه جلوي دید چشم است كه با رفع سردرد آن هم برطرف مي‌شود اما ندرتاً ممكنست اين اسپاسم آنقدر شديد و طولاني شود كه سبب آسيب پايدار مغزي و نقص عصبي شود.

انواع سکته مغزی

الف) انسداد شريان 

1. تنگي عروق ريز داخل مغزي: تنگي عروق ريز داخل مغزي می تواند سبب اختلال خونرساني به نقطه كوچكي از مغز و سکته ‌شود. به سكته مغزي حاصله سكته حفره‌اي یا لاکونار مي‌گويند. از آنجائيكه اين نوع سكته ها خيلي كوچك و ریز هستند معمولاً علایم مختصر ایجاد کرده و ظرف چند ساعت تا چند روز هم برطرف میشود مگر آنکه سکته در نقاط حساس مغز رخ دهد که در این صورت می تواند سبب ناتواني های شديد ‌شود. ولی بهرحال بتدريج كه تعداد اين سكته‌های ریز زياد می شود سبب ناتواني های شديد در بيمار خواهد شد.
2. تصلب (سفتي) عروق اصلي مغزي: مغز توسط چهار شريان اصلي خونگيري مي‌كند. دو شريان بنام كاروتيد داخلي كه وظيفه خونرساني به قسمت بيشتر جلويي مغز را بعهده دارند و دو شريان بنام مهره ای كه در ستون فقرات گردني قرار دارند و در داخل جمجه بهم متصل شده و شريان قاعده را درست مي‌كنند. اين شريان وظيفه خونرساني به مخچه ، ساقه مغزي و بخش عقبی مغز را بر عهده دارد. رسوب چربی كلسترول در اين عروق سبب سفتي شريان و تنگي آنها مي‌شود. مسدود شدن اين شريان‌ها سبب اختلال خونرسايي به بخش وسيعي از مغز و در نتیجه بروز ناتواني های شديد مي‌گردد.
3. آمبولي: در این حالت لخته‌اي از درون قلب و یا از روي ديواره شريان‌هاي اصلي مثل آئورت كنده شده و سبب انسداد شريان‌هاي انتهايي در داخل مغز مي‌شود؛ به اين لخته اصطلاحاً آمبولي گفته مي‌شود. اين لخته با مسدود كردن شريان سبب اختلال خونرساني به بخشي از مغز مي‌شود. اگر لخته بزرگ باشد در شريانهای اصلی و بزرگ گير مي‌كند و لذا منطقه وسیعی از مغز دچار آسيب می شود و در نتیجه با ناتواني های شديدتری همراه خواهد بود. اما اگر لخته كوچك باشد به شريان‌هاي كوچكتر و انتهایی مي‌رود و به منطقه كوچكتري آسيب مي‌رساند.

ب) پارگي شريان (خونريزي)

خونريزي مغزي اكثراً در اثر پارگي شريان اتفاق مي‌افتد و در اغلب اوقات علت اين خونريزي فشارخون بالاي كنترل نشده است. گاهي اوقات هم علت خونريزي نقص‌هاي مادرزادي ديواره شرياني و یا كلاف‌هاي عروق غيرطبيعي با ديواره نازك است که ممكنست پاره شوند. 

سکته مغزی چیست؟

سکته مغزی (stroke) یا حادثه عروقی مغزی در اثر اختلال خونرسانی به بخشی از مغز و در نتیجه مرگ سلولی در آن ناحیه پدید می‌آید. زمانیکه خونرسانی به بخشی از مغز مختل ‌شود مواد اولیه حیات سلولی یعنی اکسیژن و گلوکز به مغز نرسیده و در نتیجه مرگ سلولهای مغزی ایجاد می‌شود. اختلال در خونرسانی به مغز ممکنست به شکل مسدود شدن شریان و نرسیدن خون به آن بخش از مغز و یا پارگی شریان وخونریزی در مغز اتفاق بیفتد.

عوامل تشدید سردرد میگرن

عوامل متعددی در تشدیدو بروز سردرد میگرنی موثر هستند. با کنترل این عوامل تا حدود زیادی می توان از بروز سردرد میگرنی کاست و نیاز به درمان دارویی را نیز کم کرد.

• حرارت محیط و نور آفتاب:

تغییرات شدید حرارتی چه سما و چه گرما در بروز سردرد میگرنی موثرند. نور شدید آفتاب از عوامل شایع بروز سردرد می باشد. با زدن عینک آفتابی و اجتناب از خروج از منزل در اوج گرما و آفتاب می توتن از بروز سردرد پیشگیری کرد. از طرف دیگر سرما و معرض وزش باد قرار گرفتن نیز از عوامل تشدید سردرد میگرنی است. لذا توصیه می شود در این مواقع از پوشش مناسب سر و صورت استفاده شود. خشکی هوا و تغییر رطوبت محیط از عوامل دیگر تشدید سردرد است لذا مصرف مایعات به مقدار مناسب در پیشگیری از سردرد موثر است. یکی از عوامل تشدید سردرد تغییر فشار محیط است. زمانیکه به ارتفاعات صعود می کنیم و یا در هواپیمایی نشستهایم که تنظیم فشار داخلی مناسب ندارد نیز از جمله مواقعی است تشدید سردرد را تجربه خواهیم کرد. مصرف مایعات و صعود تدریجی تر و تنظیم فشار محیط از روش های مناسب پیشگیری هستند.

• بوها:

از عوامل مهم دیگر تشدید سردرد قرار گرفتن در معرض بوهای تند، بوی عطر و ادکلن، رنگ، بنزین و تینر می باشد. در برخی از افراد نوع و شدت حساسیت به بوها با بقیه متفاوت است لذا با دقت در این موضوع می توان از عطر و ادکلنی که سبب تشدید سردرد نشود استفاده کرد.

• محکم بستن موی سر:

محکم بستن موی سرو یا استفاده از گل سرهایی که فشار غیر معمول به سر وارد می کند و همینطور کلاه تنگ و کش مو از عوامل تشدید سردرد هستند.

• فعالیت شدید بدنی:

فعالیت شدید بدنی و خستگی شدیدو همینطور فعالیت جنسی از عواملی هستند که می توانند سبب بروز سردرد میگرنی شوند. اما فعالیت سبک ورزشی، نرمش و ورزش های کششی علاوه بر ایجاد احساس نشاط در تسکین سردرد میگرنی موثر هستند. شروع بی مقدمه فعالیت بدنی سنگین، عدم تغدیه مناسب و مصرف مایعات قبل از فعالیت و همینطور برخورد توپ با سر در حین ورزش از عوامل تشدید سردرد حین فعالیت هستند.

ورزشهایی مثل شنا، دوی آهسته، دوچرخه سواری، نرمش و رقص از ورزشهای مناسب بیماران میگرنی هستند.

• غذاها:

غذاها از عوامل شايع تشديد حمله سردرد ميگرني هستند. البته يك نوع غذا در يك فرد ممكن است سبب سردرد شود ولي در ديگري خير. بنابراين هر فردي بايد غذاهاي محرك در خودش را شناسايي كند. مواد غذايي زير در بين شايعترين عوامل غذايي محرك سردرد قرار دارند:

تيرامین و فنيل اتيلامين: شكلات، پنير مانده و تخمير شده مثل پنير چدار، مواد غذايي حاوي سويا، آجيل، سركه قرمز و بالزاميك و الكل از جمله مواد غذايي حاوي اين اسيد امينه ها بوده و در تشديد ميگرن مؤثر هستند.

بايد بدانيم كه محتواي تيرامين مواد غذايي با ماندگي غذا، بويژه اگر غذا خارج از يخچال و در ظروف با بسته بندي نامناسب نگهداري شده باشد، بيشتر مي شود. بنابراين بايد از صرف غذاهاي مانده اجتناب شود.

نيترات: سوسيس، كالباس، پيتزا، هات داگ، ترشي، مواد گوشتي فرآوري شده مثل گوشت بوقلمون و ماهي دودي، و كنسروها از مواد غدايي حاوي نيترات هستند.

تانن: در برخي افراد خوراكي هاي حاوي تانن سبب تشديد ميگرن مي شوند. چاي، سيب بويژه سيب قرمز، آب سيب و گلابي از جمله خوراكي هاي حاوي تانن هستند.

سولفيت: سولفيت از مواد نگهدانده در ميوه هاي خشك شده مثل آلو، انجير و زردآلو است. لذا در برخي افراد ميوه هاي خشك شده از عوامل بروز سردرد ميگرني هستند.

ادويجات: اكثر ادويجات و فلفل حاوي عوامل محرك سردرد مثل منوسديم گلوتامات هستند.

آسپارتام: آسپارتام ماده اي است كه به عنوان شيرين كننده كم كالري در نوشابه هاي رژيمي و ساير مواد غذايي كم كالري مورد استفاده قرار مي گيرد.

كافئين: كافئين در برخي افراد سبب تخفيف سردرد و در برخي ديگر سبب تشديد مي شود لذا هر فردي بايد بر اساس تجربه خودش رفتار كند. قهوه، چاي سياه و سبز و نوشابه هاي كولا از مواد حاوي كافئين هستند.
 

سردرد میگرنی

سردرد میگرنی دومین سردرد شایع انسان است. شیوع این سردرد در خانم ها 3-4 برابر مردان است بطوریکه در 17 درصد خانمها این سردرد دیده می شود. اکثراً سردرد از سنین نوجوانی و جوانی شروع می شود. در اکثر بیماران زمینه ارثی برای میگرن وجود دارد و خطر بروز سردرد میگرن در خانواده بیمار 4 برابر است.

خصوصیات سردرد میگرن: سردرد میگرن اغلب یک طرفه و بیشتر در شقیقه ها و پیشانی است؛ و اغلب حالت ضربانی دارد. اما ممکن است سردرد در سایر نواحی سر مثل پس سر و یا بصورت دو طرفه نیز بروز کند. در اغلب اوقات سردرد با عطسه و فعالیت شدت می یابد. معمولاً بیماران در زمان بروز سردرد نسبت به نور و سروصدا حساس می باشند و تمایل دارند در محیط ساکت و تاریک استراحت نمایند. در اکثر اوقات با خوابیدن سردرد بهبود می یابد. برخی بیماران با فشار روی شقیقه ها احساس آرامش می کنند. از خصوصیات دیگر سردرد وجود تهوع و استفراغ مکرر در زمان سردرد است.

سردرد میگرنی معمولاً ماهی 1-4 بار تکرار می شود؛ گرچه ممکن است تعداد حملات هر چند ماه یک بار تا چند بار در هفته باشد. شروع سردرد اغلب تدریجی بوده و ظرف چند ساعت به حداکثر شدت می رسد. مدت سردرد از چند ساعت تا چند روز متغیر است. این سردرد در هر ساعتی از شبانه روز می تواند بروز کند اما بیشتر صبح ها بعد از گذشت چند ساعت از بیداری شروع می شود.

اغلب اوقات با افزایش سن از شدت و تکرار سردرد کاسته می شود، اما در برخی خانم ها با شروع یائسگی سردرد مجدداً شدت می یابد. بسیاری از خانها از تشدید سردرد در حوالی قاعدگی شکایت دارند. در برخی بیماران سردرد فقط در دوران قاعدگی رخ می دهد.

علت میگرن چیست؟ در بروز سردرد میگرنی عوامل ارثی و محیطی تواماً نقش دارند. در اکثر بیماران سابقه سردرد میگرنی در سایر افراد خانواده وجود دارد. در این افراد آستانه بروز سردرد پایین است و قرار گرفتن در معرض عوامل محیطی سبب شروع سردرد در آنها می شود. در زمان بروز سردرد میگرنی تغییرات بیوشیمیایی وسیعی در مغز رخ می دهد که حاصل آن التهاب عروق و اتساع عروق مغزی است. عامل دیگری که در بروز سردرد میگرنی مطرح شده است بسته نشدن سوراخ بین دو دهلیز قلب است؛ بطوریکه دیده شده شیوع سردرد میگرنی در این افراد بیش از جامعه است و در بیماران میگرنی هم احتمال وجود این عارضه بیشتر بوده است. اما اینکه برطرف کردن این عارضه سبب درمان میگرن می شود و یا چه رابطه ای بین این دو عارضه وجود دارد هنوز مشخص نشده است.

گرما و سرما، قرار گرقتن در معرض نور خورشید و هوای آلوده، گاهی اوقات عطر و ادکلن و دود سیگار از عوامل محیطی شروع کننده سردرد هستند. از دیگر عوامل تشدید سردرد می توان گرسنگی، بی خوابی، مصرف برخی داروهای قلبی، قرص های هورمونی جلوگیری از بارداری، ادویجات، فلفل، غذاهای مانده و کنسرو شده، پنیر مانده، سوسیس و کالباس، ماهی شور، مخمرها، شکلات، کاکائو، آسپارتام، آجیل، غذاهای چرب و سرخ کردنی، الکل، خستگی و اضطراب را نام برد. لازم به ذکر است که عوامل مذکور در همه بیماران سبب سردرد نمی شود بلکه هر فرد ممکنست فقط با برخی از این عواملی دچار سردرد شود.

انواع میگرن:

میگرن بدون پیش درآمد عصبی: این میگرن که به میگرن معمولی نیز معروف است شایعترین نوع میگرن است. در این حالت حملات سردرد بطور ناگهانی و غیر منتظره و بدون علامت هشدار دهنده ای شروع می شود. خصوصیات سردرد میگرنی شامل حالت ضربانی، یک طرفه بودن، تهوع و استفراغ، حساسیت به نور و صدا و تشدید سردرد با فعالیت در اکثر بیماران وجود دارد.

میگرن با پیش درآمد عصبی(اورا): در این نوع میگرن قبل یا گاهی همراه سردرد علایمی بروز می کند که از شروع قریب الوقوع سردرد آگاهی میدهد. در اکثر موارد این علایم بصورت اختلالات بینایی مثل جرقه زدن و نقاط نورانی در جلوی چشم، خطوط زیگزاگ و آمدن پرده ای جلو چشم است. این حالات بتدریج از یک سمت میدان دید شروع شده و پس از پوشش بخشی یا تمام میدان دید بعد از چند دقیقه برطرف می شود. معمولاً همزمان با برطرف شدن این علایم سردرد میگرنی شروع می شود. بندرت ممکنست این علایم ایجاد شود ولی سردرد بدنبالش نیاید.

عوارض میگرن: گاهی اوقات میگرن با عوارض همراه است. از جمله این عوارض می توان طولانی شدن زمان سردرد یعنی تداوم سردرد بیش از 72 ساعت و یا به حالت مزمن در آمدن میگرن را نام برد. در این حالت بیمار بیش از نیمی از ماه را با سردرد سپری می کند. از عوارض دیگر سردرد پایداری علایم عصبی است. در این حالت علایم تا یکی دو هفته باقی می ماند و یا حتی ندرتاً حالت شبه سکته در مغز ایجاد می کند.

حالات دوره ای کودکان: در این حالت کودک به صورت دوره ای دچار تهوع، استفراغ، رنگ پریدگی و خواب آلودگی می شود. گاهی اوقات حالات دوره ای به صورت حملات درد وسط شکم، بی اشتهایی، رنگ پریدگی، تهوع و استفراغ است که ممکنست تا 72 ساعت طول بکشد. گاهی نیز دوره های سرگیجه چند ساعته رخ میدهد. در تمام این حالات بیمار مابین حملات کاملاً طبیعی و بدون مشکل است.

درمان میگرن:

درمان غیر دارویی: در بسیاری از بیماران با روش های غیر دارویی می توان تا حدود زیادی از شدت و تواتر سردرد کاست. از مهمترین روش های غیر دارویی پرهیز از عوامل برانگیزاننده سردرد است. توصیه می شود هر فردی با توجه بیشتر به نوع مواد غذایی و محرکهای احتمالی دیگری که سبب شروع سردرد در وی می شود عامل برانگیزاننده سردرد خودش را شناسایی کند. نمی توان گفت همه بیماران از تمام عوامل احتمالی پرهیز کنند زیرا این عوامل ممکنست در فردی مؤثر باشد اما در دیگران نباشد. اما در تمام بیماران می توان توصیه کرد تا از بی خوابی و بی نظمی برنامه خواب پرهیز نمایند. هم کم خوابی و هم پرخوابی از عوامل برانگیزاننده سردرد هستند. بعلاوه بیماران باید از گرسنگی و حذف وعده غذایی پرهیز کنند. استرس و تنش های عصبی نیز از عوامل مهم شروع و تشدید سردرد میگرنی هستند. باید از نور شدید، تماشای طولانی تلویزیون و نمایشگر کامپیوتر اجتناب شود. در اکثر موارد استراحت در اطاق تاریک و ساکت و در صورت امکان خوابیدن سبب فروکش سردرد می شود. تمرین های بیوفیدبک و آرامش سازی نیز در کاستن از شدت سردرد مفید هستند.

درمانهای دارویی: درمان دارویی را می توان به دو بخش تقسیم کرد:

درمان حمله سردرد: این دسته از داروها را باید در ابتدای شروع سردرد استفاده کرد تا سبب فروکش حمله سردرد شوند. از داروهای خط اول این گروه مسکن هایی مثل آسپیرین، استامینوفن، ایبوپروفن، ناپروکسن را می توان نام برد. مسکن ها را بیشتر در موارد خفیف تا متوسط سردرد توصیه می کنند. گاهی اوقات از ترکیب مسکن ها همراه کافیین استفاده می شود که اثر مسکن را بیشتر می کند. از مصرف بیش از حد مسکن ها باید اجتناب شود زیرا خودشان می توانند سبب سردرد ناشی از مصرف زیاد مسکن شوند.  بیماران مبتلا به مشکلات گوارشی، زخم یا خونریزی و همینطور بیماری کلیوی نباید از مسکن ها استفاده نمایند.

در مواردیکه مسکن های خط اول مؤثر نباشد یا بدلیل عوارض  نتوان از آنها استفاده کرد از ترکیبات تریپتان می توان استفاده کرد. از داروهای رایج این گروه سوماتریپتان، زولمیتریپتان، ناراتریپتان، آلموتریپتان  و التریپتان را می توان نام برد. زولمیتریپتان و سوماتریپتان هم به شکل قرص و هم اسپری داخل بینی وجود دارد. سوماتریپتان را به شکل تزریق زیر جلدی نیز می توان استفاده کرد. سایر موارد فقط به شکل خوراکی هستند. از مصرف این داروها در بیماران مبتلا به بیماری عروق قلبی و مغزی، فشارخون بالا، و طی حاملگی و با فاصله کمتر از 24 ساعت از مصرف ارگوتامین باید اجتناب کرد.

از داروهای دیگری که در حمله سردرد استفاده می شود ترکیبات ارگوت مثل ارگوتامین و دی هیدروارگوتامین را می توان نام برد. گاهی نیز از ترکیب کافیین و ارگوتامین استفاده می شود. در افراد مبتلا به بیماری عروقی قلبی و مغزی و بیماری کلیوی و فشارخون بالا و طی حاملگی نباید از این داروها استفاده کرد.

در حملات سردرد میگرن یکی از مشکلات شایع تهوع و استفراغ است که در این موارد از داروهای ضد تهوع مثل متوکلوپرامید و کلرپرومازین می توان استفاده کرد.

درمانهای پیشگیری: در مواقعی که تعداد حملات سردرد زیاد باشد و سبب اختلال عملکرد بیمار شده باشد از درمانهای پیشگیری استفاده می شود. این داروها از تعداد و شدت حملات سردرد کاسته و پاسخگویی به داروهای تسکین دهنده سردرد را بیشتر می کنند. معمولاً برای تاثیر این داروها حدود 3-4 هفته وقت لازم است. از داروهای زیادی برای پیشگیری می توان استفاده کرد. پروپرانولول، متوپرولول، و داروهای ضد افسردگی مثل آمی تریپتیلین و نورتریپتیلین از شایعترین داروهای مصرفی در پیشگیری از حملات میگرن هستند. مهمترین عوارض داروهای ضد افسردگی خواب آلودگی، خشکی دهان، یبوست و افزایش اشتها است. از داروهای دیگر مورد استفاده داروهای ضد تشنج مثل والپروات سدیم و توپیرامات است. توپیرامات در خانمهایی که قصد بارداری دارند توصیه نمی شود. توپیرامات می تواند سبب تاری دید، خواب آلودگی، تغییر چشایی، کاهش اشتها و کاهش وزن شود. از روش های دیگر درمان سردرد میگرنی تزریق بوتوکس در عضلات اطراف جمجمه است.

سردرد تنشی

سردرد تنشی شایعترین علت سردرد است. این سردرد اکثراً بدنبال خستگی، فشارهای عصبی و روانی ایجاد می شود. حدود 80% مردم حداقل یک بار این سردرد را تجربه کرده اند. این سردرد در خانم ها شایعتر از آقایان است.

در جوامع امروزی عوامل زیادی از جمله مشکلات مالی، درگیریهای زندگی، فشار کاری و گرفتاریهای خانوادگی وجود دارند که سبب ایجاد فشارهای بیش از حد هیجانی و روانی و بروز سردرد تنشی می شوند.

خصوصیات سردرد تنشی: اکثر بیماران از احساس فشار، سنگینی، درد یا احساس انقباض در سر شاکی هستند. گاهی اوقات نیز به صورت احساس سوزش و یا احساس کشیده شدن پوست سر بیان می شود.

محل درد بیشتر در جلوی سر، شقیقه ها، فرق سر، پس سر و یا گاهی تمام سر است. گاهی اوقات مثل یک نوار دور تا دور سر احساس درد و فشار می کند. سردرد تنشی معمولاً حالت مرده درد و غیر ضربانی دارد.

شدت این سردرد معمولاً خفیف تا متوسط است و معمولاً عصرها شدیدتر از صبح ها است. سردرد معمولاً از ابتدای صبح تا شب و اکثر روزهای هفته وجود دارد و در واقع بیمار با سردرد زندگی می کند و کارهای روزمره را نیز انجام می دهد.

بسیاری از بیماران علاوه بر سردرد از درد و گرفتگی عضلات گردن و پشت، درد روی قفسه سینه، درد شانه و دست ها، احساس گرفتگی و فشار در گلو و احساس تنگی نفس، بی اشتهایی و اختلال خواب شاکی هستند. برخی از بیماران همراه با سردرد تنشی، شکایات قلبی و گوارشی مثل سوزش سردل و احساس نفخ شکم و ترش کردن، دل درد و دل پیچه دارد که اصطلاحاً روده تحریک پذیر یا عصبی گفته می شود.

انواع سردرد تنشی: سردردهای تنشی به دو شکل ممکنست تظاهر کند:

سردرد تنشی دوره ای: این سردرد به صورت دوره ای و اکثراً بدنبال بروز حوادث و گرفتاری ناگهانی و یا فشار بیش از حد کاری ایجاد می شود. این سردرد معمولاً بر خلاف میگرن بدون تهوع و استفراغ است و با فعالیت تشدید نمی یابد. این سردرد چند ساعت تا چند روز طول کشیده برطرف می شود.

سردرد تنشی مزمن: سردردهایی هستند که در اکثر روزهای هفته و ماه و از صبح تا شب با بیمار همراه است. این سردرد در اکثر اوقات با ناراحتی های خلقی، احساس دلتنگی و بی حوصلگی، بی علاقگی به زندگی، افسردگی، اضطراب و دلشوره، بی خوابی و یا خواب آلودگی بیش از حد، احساس خستگی و کوفتگی تمام بدن و بی اشتهایی همراه است. 

علت سردرد تنشی: علت بروز این سردرد در اکثر اوقات فشارهای بیش از حد عصبی و روانی است. گاهی اوقات هم به علت فشارهای کاری، خستگی زیاد و بروز درگیری در محیط کار یا منزل ایجاد می شود. علاوه بر عوامل محیطی، عوامل مستعد کننده درونی که حالت ژنتیکی دارند نیز در بروز این سردرد نقش دارد.

درمان سردرد تنشی: درمان سردرد تنشی شامل دو گروه درمان های دارویی و غیر دارویی است. در اغلب موارد لازم است ترکیبی از دو روش بکار گرفته شود.

درمان دارویی: برحسب شرایط و علایم بیمار از داروهای آرامبخش مثل کلردیازپوکساید، آلپرازولام، ... و یا داروهای ضد افسردگی مثل ایمی پرامین، نورتریپتیلین، فلوکستین، ... استفاده می شود. این داروها با کاستن از اضطراب و افسردگی سبب فروکش سردرد می شوند. تاثیر درمانی این داروها بعد از 2-3 هفته نمایان می شود و روزهای ابتدای مصرف، عوارض دارو بیشتر نمایان است لذا نیاز به تحمل و صبر دارد. شایعترین عوارض این داروها خواب آلودگی، خشکی دهان، حالت گیجی و منگی، تهوع استفراغ و درد و سوزش سر دل، یبوست و افزایش اشتها است. مصرف مایعات، سبزیجات و میوه و اجتناب از مصرف زیاد مواد قندی، نشاسته ای و شیرینی جات توصیه می شود.

درمان غیر دارویی:

رفتار درمانی شناختی: در اکثر موارد با کاستن از استرس و اضطراب و استراحت به مقدار کافی می توان از ایجاد سردردهای تنشی جلوگیری کرد. در این روش بیمار با عوامل ایجاد استرس که در بسیاری از موارد ناشی از تفکرات غلط و سوء تفاهم است آشنا می شود؛ سپس با اصلاح پندارها و نتیجه گیری منطقی از قضایا و یافتن روش های مناسبتر برخورد با مشکلات می تواند از شدت اضطراب و تنش بکاهد.

فنون ایجاد آرامش: با روش های ایجاد آرامش بطور مؤثری می شود احساس کرد که می توان بطور ارادی نشانه های تنش را برطرف کرد. یکی از ساده ترین راههای رسیدن به آرامش انجام کارهای لذت بخش و مفرح و استراحت در فواصل کارهای روزمره است. برای این کار کافی است هر روز چند دقیقه ای دراز کشیده و چند نفس عمیق کشیده و افکار را روی خاطره ای خوشایند متمرکز کرد.

بیوفیدبک: در این روش بیمار با تمرین یاد می گیرد که چگونه واکنش های درونی را به کنترل در آورد. در این روش بیمار می آموزد که با تمرکز حواس عضلات را شل کند، ضربان قلب را آهسته کند و درجه حرارت بدن را تنظیم کرده و آرامش را بدست بیاورد. اوایل برای انجام این کارها وقت زیادی صرف می شود اما بتدریج به عادت تبدیل شده و ظرف چند دقیقه می توان آنرا انجام داد.

فیزیوتراپی: در بسیاری از بیماران گذاشتن حوله داغ و یا کیسه یخ روی محلی که حداکثر شدت درد را دارد سبب تخفیف درد می شود. ماساژ روی شقیقه ها و نقاط دردناک و کشش گردن نیز می تواند سبب کاهش درد شود. ورزش منظم، پیاده روی و شنا در کاهش سردرد مؤثر است.